Azospermi erkekte meni içerisinde herhangi bir sperm hücresinin görülmemesi durumudur. Tüm erkekler içerisinde yaklaşık %2 oranında olduğu tahmin edilen azospermi durumu çocuğu olmayan infertil erkekler arasında %10 gibi oldukça yüksek bir orana sahiptir. Azospermi çeşitleri temelde 2 başlık altında incelenir. Bunlar obstrüktif azospermi yani tıkanıklığa bağlı azospermi ve nonobstrüktif azospermi yani tıkanıklığa bağlı olmayan azospermidir.
Tıkanıklığa bağlı olan azospermilerde sperm elde etme oranı diğerine oranla oldukça yüksektir. Erkek infertilitesinin en zor konularından olan bu konu dikkatli bir muayene, inceleme ve tedavi gerektirir. Azospermi hastalarında tüp bebek tedavisine geçmeden önce yapılacak detaylı değerlendirme ve tedavi imkanlarının değerlendirilmesi başarı ihtimalini arttıracaktır.
Azospermi Nedir? (Menide Sperm Bulunmaması)
Azospermi erkeklerde dışarıya hiç meni çıkmaması anlamına gelmez. Erkeklerde meni çıkışı vardır ancak çıkan meni içerisinde sperm hücresi bulunmamaktadır. Bu durumun erkekler arasında çok nadir olduğu düşünülse de biraz önce söylediğimiz gibi tüm toplum içerisinde %2’lik bir oran çok da az sayılmaz. Azospermi tanısını ilk alan erkekler çocuk sahibi olamayacaklarını düşünseler de yardımcı üreme teknikleri işle beraber bu durumda çocuk sahibi olma imkanları mevcuttur.
Azospermi tanısı konulduktan sonra farklı azospermi tipleri olduğu unutulmamalıdır. Tanı konulduktan sonra hızlı bir şekilde hazırlıksız bir tüp bebek süreci sonraki tedavilerde şansımızı azaltabilir. Azospermi nedenleri araştırılmalı ve tedavi edilebilecek veya mikrotese başarısını arttırabilecek ihtimaller gözden geçirilmelidir.
Tıkanıklığa Bağlı Olmayan (Nonobstrüktif) Azospermi
Azosperminin ana sınıflandırılması iki başlık altında yapılır. Burada tıkanıklığa bağlı olmayan yani nonobstrüktif azospermi tüm azosperminin içerisinde en sık gördüğümüz çeşittir. Bu durumda sperm kanalı tıkanıklığı yoktur. Buradaki esas problem sperm üretimi bozukluğudur.
Bu durum (üretim sorunları) farklı nedenlere bağlı olmakla beraber genetik, hormonal faktörler, enfeksiyonlar, kullanılan ilaçlar, geçirilen cerrahi girişimler, travma gibi çok farklı nedenler olabilir. Tıkanıklığa bağlı olmayan tipte nedenin ortaya konulması her zaman tedavi edilebileceği anlamına gelmez.
Genetik ve hormonal faktörler bu tip içerisinde oldukça sık görülmekle beraber en önemli nedenlerden birisi olan hipogonadotropik hipogonadizm yani halk arasında hipo hipo olarak adlandırılan tipi diğerlerinden biraz daha farklıdır. Çünkü bu grubun ilaç tedavisiyle başarı şansı diğer gruplara göre oldukça yüksektir. Bir erkekte sperm sayısı beş milyonun altına indiğinde mutlaka genetik incelemelerin yapılması gerekir.
Karyotip analizi ve mikro Y delesyon testi azospermide istenen genetik incelemelerdir. Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermide eğer genetik bir problem çıkacaksa bunun klinefelter sendromu yani 46 kromozom yerine 47 kromozom olması ve bir fazla X kromozomunun olması ihtimali en yüksek genetik hastalık grubudur. Eski yıllarda genetik nedenlere bağlı azospermide çocuk sahibi olma ihtimali oldukça düşükken günümüzde gelişen teknoloji ve yardımcı üreme teknikleri ile bu grupta da çocuk sahibi olma imkanı ortaya çıkabilmektedir.
Tıkanıklığa bağlı olmayan tipte sperm üretim bozukluğu olduğunu söyleyebiliriz. Bu grupta yapılacak hazırlık sonrası yardımcı üreme tekniklerinde iki şansımız olabilir. Ya tedavi ile hastanın menisinde sperm çıkmaya başlayacak veya mikrotese işlemi ile testis içerisinden sperm aranacaktır.
Menide sperm olmaması ile inceleme başlatılan tıkanıklığa bağlı olmayan grupta uygun ilaç tedavileri ile hastaların bir kısmında dışarıya sperm çıkışı sağlanabilir. Bu her nedene bağlı azospermide mümkün değildir.
Bu nedenle hasta seçimi, tedavi seçimi, tedavi süresi seçimi oldukça önemlidir. Genellikle dışarıya sperm çıkmaya başlayan durumlarda az sayıda sperm hücresi çıkacaktır. Bunların hareketli ve şekli düzgün olanlarının dondurularak biriktirilmesi tüp bebek tedavisi sırasında azospermik erkeği tese işleminden kurtarabilir.
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi hastalarının çoğunda yardımcı üreme tekniklerinde mikrotese işlemi yapılması gerekecektir. Mikrotese işleminde sperm çıkma ihtimali için tek bir oran vermek çok mümkün değildir çünkü bu oran testisin içerisindeki hücrelerin özelliğine ve patolojik tanıya göre değişir. Yapılacak mikrotese işleminde sperm hücresi elde edilemez ise olası patolojik tanılar sertoly cell only, maturasyon arresti, hipospermatogenez olarak düşünülebilir.
Bu patolojik tanılar içerisinde daha sonra yapılacak tese işlemlerinde sperm çıkma ihtimali en yüksek olan hipospermatogenezdir. Değişik patolojik durumlarda değişik sperm çıkma ihtimali oranlarından bahsedilebilirken bu rakamı ortalama %40 olarak düşünebiliriz.
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermide 3 temel neden olabilir. Bunlar testiküler nedenler, testiküler azospermi, pretestiküler nedenler, pretestiküler azospermi, posttestiküler nedenler, posttestiküler azospermi olarak düşünülebilir. Bunlar temel olarak problemin testisten önceki sperm yapma aşamalarında, testisteki sperm yapma aşamalarında, testis sonrası kısımda olduğunu gösteren tanımlamalardır.
Tıkanıklığa Bağlı (Obstrüktif) Azospermi
Erkek infertilitesinin önemli nedenlerinin birini oluşturan azosperminin başarı ihtimali en yüksek grubu tıkanıklığa bağlı (obstrüktif) azospermi durumudur. Çünkü bunlarda genellikle sperm yapımı normal veya normale yakın ancak yapılan spermlerin testisten atılımı ile ilgili sıkıntı vardır. Temel nedenleri (sperm iletimi sorunları) sperm iletim sisteminde bir problem olmasıdır.
Yapılan sperm hücrelerinin dışarıya atılmasını engelleyen bu durum testisten meni kanallarının prostata açıldığı kısma kadar farklı yerlerde olabilir. Kanalda bir tıkanıklık olabileceği gibi doğuştan sperm kanallarının hiç gelişmemesi de bu duruma neden olan patolojilerdendir.
Enfeksiyonlar, geçirilen cerrahi müdahaleler, doğumsal nedenler, travmalar bu grup içerisinde sayılabilecek olası nedenler arasında olabilir. Tıkanıklığa bağlı azosperminin diğerinden farkı sperm üretimi normal iken dışarıya atılmıyor olabilir ama sperm elde etmek nispeten daha kolaydır. Mikrotese işlemi yerine PESA (Pertükütan epididimal sperm aspirasyonu) işlemi ile epididimden veya TESA (Testiküler sperm aspirasyonu) ile özel bir iğne ile testisin içerisinden sperm elde edilebilir.
Bu yöntemler kullanılmayabilir veya direkt olarak mikrotese işlemi de bu hastalarda kullanılabilmektedir. Tıkanıklığa bağlı azospermide sperm elde etme oranları yüksek olduğu için başarı ihtimali de diğer gruba göre daha iyidir.
Hastalarımızın tıkanıklık durumlarında bu tıkanıklığın açılıp dışarıya normal yolla sperm çıkabileceği konusunda soruları olabilmektedir. Tıkanıklığa bağlı azospermide kişinin hiç sperm kanalı olmamış olabilir yani doğuştan bu kanalların gelişmeyle ilgili bir sıkıntı bulanabilir veya mevcut kanallar herhangi bir yerde farklı nedenlerle tıkalı olabilir.
Tıkanıklığın yerine ve boyutuna bağlı olarak bu tıkanıklıkların açılabilme ihtimali olmakla beraber üzerinde işlem yapılan kanallar çok ince kanallar olduğu için tekrar tıkanma ihtimalleri de çok düşük değildir. Örneğin tıkanıklık sperm kanallarının prostata açıldığı bölgede görülen prostat kistlerine bağlı olduğunda başarı ihtimali daha yüksekken hemen testis çıkışında olan ve tekrar birleştirme yapılan kanallarda başarı ihtimali nispeten daha düşüktür.
Pretestiküler (Hormonal Sebeplere Bağlı) Azospermi
Hormonal azospermi tıkanıklığa bağlı olmayan grubun konusudur. Erkek kısırlığı nedenleri araştırılırken tespit edilen azospermi ile beraber kontrol edilmesi gereken genetik ve hormonal incelemeler sırasında hormon tahlillerinin normal olmamasıyla karşımıza çıkar.
Hormonal nedende azospermiler içerisinde başarı ihtimali en yüksek olan hipogonadotropik hipogonadizm yani hipo hipo hastalarıdır.
Bu hastalarda yeterli süre ve doğru tedaviyle beraber eğer testis durumu da uygunsa sperm çıkışı sağlanabilir. Hatta bu hasta grubunda yardımcı üreme tekniklerine gerek olmadan kendiliğinden gebelik ihtimali de sperm hücrelerinin sayısına göre olabilir. Hormonal nedenler içerisinde hipo hipo olmayan grup ise tedavi anlamında üzerinde kesin olarak anlaşılabilmiş bir grup değildir.
Hiç mikrotese olmayan hasta grubunda azospermi nedeniyle uzun süre hormonal tedaviler verilmesi bazı sakıncaları beraberinde getirebilir. Bir hastaya hormonal tedavi verirken yaşı, daimi problemleri, geçirdiği hastalıklar, boyu, kilosu, mutlaka değerlendirilmelidir.
Her hastaya aynı hormonal tedavi uygun olmayabilir. Bu tedaviler uygulanırken doktorun belirlediği sıklıklarla biyokimyasal kontrollerin ve muayenelerin yapılması önemlidir çünkü hormon değerleri istemediğimiz aralıklarda seyrediyor olabilir.
Azospermi Çeşitlerinin Teşhisi Nasıl Yapılır?
Erkek kısırlığı nedenleri içerisinde önemli bir yer kaplayan azospermi tanı aldıktan sonra bunun bir sperm üretimi bozukluğu veya tıkanıklığa bağlı bir azospermi olup olmadığı konusunda muayene ve tahlillerin yapılması önemlidir.
Azosperminin çeşitlerinin tam olarak tanısını koymak her zaman mümkün olmayabilir ancak azospermi ile gelen bir hastamızın ilk yapılması gereken muayene ile bir problem olup olmadığının değerlendirilmesidir.
Ardından yapılması gereken sperm testinin yetkin ve farklı laboratuvarda tekrar edilmesi olmalıdır. Biraz önce bahsettiğimiz genetik ve hormon incelemeleri de yapıldıktan sonra bunların tümü birleştirilip azospermi nedeni ortaya konmaya çalışılır. Ancak azospermi çeşidi her zaman belirlenemeyebilir. Önemli bir kısmı nedeni belli olmayan azospermiler içerisinde kalabilir.
Önemli olan tedavi şeklinin belirlenmesi ve başarı ihtimalinin hasta ve yakınlarıyla açık bir şekilde paylaşılmasıdır. Azospermi tedavisinde yüksek başarı beklentisi ne kadar yanlış ise umutsuzlukta bir o kadar yanlıştır.
Sıkça sorulan sorular
Azosperminin kaç ana çeşidi vardır?
Azosperminin temelde iki tipi karşımıza çıkar. Bunlar tıkanıklığa bağlı olan ve olmayan grup olarak değerlendirilir. Bu tanının çeşidi bizim açımızdan başarı yüzdesi açısından önemlidir. Çünkü azospermi çeşitlerinin başarı şansı birbirinden farklıdır. Tıkanıklığa bağlı olan grubun sperm elde etme ihtimali diğerinden belirgin daha yüksektir.
Nonobstrüktif azospermi ne demektir?
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi çeşidi demektir. Bu durumda altta yatan problemin ne olduğu konusunda herhangi bir tanı konulamayabilir veya karşımıza hormonal veya genetik problemlerde çıkabilecektir. Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermiyi her zaman diğerinden ayırmak çok da mümkün olmayabilir. Ancak mikrotese işlemi yapılıp sonucu veya patolojisi ile bu konu aydınlanacaktır.
Obstrüktif azospermi ne demektir?
Azosperminin tıkanıklığa bağlı olan grubunu ifade eder. Nedenleri her zaman birbirinden farklı olmakla beraber tıkanıklık olan grubun başarı şansı diğerine göre daha yüksektir. Eğer tıkanıklığa bağlı bir azospermi için yardımcı üreme teknikleri uygulanmış ve sperm elde edilmiş ise genetik incelemelerinin olduğu konusunda emin olmak gerekir. Çünkü tıkanıklık var ise buna neden olabilecek genetik problemler tanı konulmalı veya dışlanmalıdır.
Tıkanıklığa bağlı olmayan azosperminin farkı nedir?
Buradaki temel fark testis içerisinde sperm yapımı ile ilgili bir bozukluk olmasıdır. Testiste hiç sperm yapılmıyor olabilir veya sperm yapımı belli bölgelerde devam ediyor olabilir ancak tıkanıklık var ise genellikle testis içerisinde sperm yapımı var ancak bunun dışarıya atılmasıyla ilgili kanallar açısından bir problem yaşanıyor demektir.
Hangi azosperminin türü daha yaygındır?
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi diğerine göre belirgin olarak daha sık görülür.
Sertoly cell only sendromu hangi azospermi türüne aittir?
Bu patoloji tanısı mikrotese işleminde sperm elde edilemeyip patoloji sonucunda görülen tanılardandır. Yani tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi türünde görülür ancak testisin her yerinde aynı patolojik tanı olmayabilir. Mikrotese işleminde az sayıda sperm hücresi elde ettiğimiz hastalardan testisin farklı bir bölgesinden gönderdiğimiz patoloji incelemesinin sonucu sertoli cell only gelebilmektedir. Yani bir kişide sertoli cell only olması testis içerisinde hiç sperm yapımı olmadığını göstermez.
Hormon bozuklukları azospermiye neden olabilir mi?
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi nedenlerinden biri de hormonal nedenlerdir. Hormonların normalden çok düşük olması hipo hipo dediğimiz hasta grubunu düşündürürken, bazı hormonların normalden yüksek olması da sperm yapımını etkileyecektir.
Geçirilmiş enfeksiyonlar azospermi yapar mı?
Evet geçirilmiş enfeksiyonlarda azospermiye neden olabilir. Özellikle epididimorşit dediğimiz testisi ve epididimi etkileyen enfeksiyonlar testiste kalıcı hasarlar bırakabilir. Bir testisin sperm yapımını tamamen ortadan kaldırabileceği gibi kısmı olarak etkileyebilir zamanında etkin bir tedavi ile testisler bu enfeksiyonlardan daha etkin bir şekilde korunabilir.
Azospermi tipleri nasıl ayırt edilir?
Azosperminin hangi tipte olduğuna her zaman tanı koymak çok mümkün olmayabilir. Yapılan incelemelerde hormon değerleri veya genetik incelemeler kimi zaman tanıyı kesin olarak karşımıza çıkarabilirken (klinefelter sendromu, hipo hipo gibi) kimi zamanda da azosperminin nedeni tam olarak karşımıza çıkmayacaktır. Ama tıkanıklık olup olmadığı mikrotese ve TESA işlemleri sırasında anlaşılacaktır.
Genetik faktörler azospermiye yol açar mı?
Azosperminin en önemli nedenlerinden biri genetik faktörlerdir. Klinefelter sendromu bu grubun en sık görülen genetik hastalığını oluştururken, Y delesyonları da azospermi nedenleri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Maturasyon arresti ne anlama gelir?
Testis içerisinde sperm üretimi bir kök hücrenin farklı hücre aşamalarına dönüşerek en son sperm halini almasıdır. Maturasyon arresti ise bu gelişim sürecinin belli bir noktada durması ile sperm haline gelmemesini ifade eder.
Azospermi teşhisi için hangi testler yapılır?
En önemli test güvenilir bir laboratuvarda yapılan sperm tahlilidir. Tek bir sperm tahlili ile azospermi tanısı koymak doğru değildir. Farklı iki laboratuvarda aralarında 15 gün süre ile yapılacak testler azospermi konusunda bizi bilgilendirecektir.
Her azospermi türü tedavi edilebilir mi?
Azospermi tedavisinde belirgin mesafe katetmemize rağmen her zaman azospermi tedavi edilemez. Azosperminin tedavisinden kastımız sperm elde edilerek kişinin çocuk sahibi olmasıdır. Azospermik hastaların sperm sayılarının tamamen normale gelmesi ise çoğunlukla beklenen bir durum değildir.
Tıkanıklığa bağlı azosperminin tedavisi mümkün müdür?
Tıkanıklığın yerine ve tek taraflı iki taraflı olmasına göre bu konuda tedavi şansı olabilir ancak tıkanıklık için ulaşılan kanallar çok ince kanallar olduğu için bu ameliyatlarda tekrar tıkanma ihtimali hiç de az değildir.
Azospermi genetik bir hastalık mıdır?
Genetik nedenler azosperminin gördüğümüz faktörlerinden biri olmakla beraber tek nedeni genetik değildir ancak azospermi nedenleri arasında genetik hastalıklarda sayılmaktadır.